Przeczytaj bezpłatny numer czasopisma,

które pomaga dyrektorom w
codziennej pracy i śledzeniu
zmian prawnych

Przedszkolak szczególnie uzdolniony

Podobno uzdolnionych dzieci rodzi się 10–15% rocznie, wybitnie uzdolnionych – ok. 3%. Tak twierdzą specjaliści, dodając, że tyle samo talentów mamy wśród chłopców, co wśród dziewcząt, ale te u chłopców są częściej rozwijane. Co trzecie z dzieci nigdy nie ujawnia swojego talentu, bo jego zdolności nie są w porę dostrzeżone i rozwijane.

 

Poglądy badaczy na temat dzieci zdolnych, uzdolnionych, z talentem lub genialnych nie są jednoznaczne. Jedni podkreślają związek uzdolnień z wyższym niż przeciętny poziomem zdolności obserwacji, myślenia, pamięci, uwagi, wyobraźni. Inni uważają, że dziecko zdolne zawsze uzyskuje ponadprzeciętne wyniki, wykonując określoną czynność, ale przy znacznie mniejszym wysiłku niż rówieśnicy. Zdaniem naukowców 10% uzdolnień dziedziczy się w genach, 40% zależy od warunków, w jakich talent ma szansę się rozwijać, i aż 50% od pracy, którą należy włożyć, by talent rozbłysnął.

 

Psycholodzy rozróżniają zdolności od uzdolnień. Traktują te pierwsze jako dyspozycje, potencjał, który umożliwia i współwarunkuje wysokie osiągnięcia w określonej dziedzinie działalności. Natomiast uzdolnienia obejmują nie tylko zespół zdolności ogólnych i specjalnych, ale również wiedzę, umiejętności oraz określone cechy osobowości. O istnieniu potencjalnych zdolności można orzekać jedynie na podstawie pomiarów psychologicznych, natomiast uzdolnienia określa się na podstawie analizy wytworów wykonywanych w codziennych, naturalnych warunkach funkcjonowania dziecka, w naturalnych sytuacjach i w naturalnym środowisku. 

 

„Zdolniacha” – dziecko o specjalnych potrzebach edukacyjnych

 

Rozwój zdolności oraz uzdolnień jest ściśle związany z etapami rozwoju dziecka. Warto wiedzieć, że właśnie w okresie przedszkolnym różnice między dziećmi zdolnymi i szczególnie uzdolnionymi a przeciętnymi się nasilają. W tym czasie ujawniają się już zdolności artystyczne (tańce, balet, muzyka, plastyka, aktorstwo), jak również zdolności w różnych innych kierunkach i dziedzinach (uzdolnienia twórcze, matematyczne, językowe, techniczne, naukowe, sportowe, przywódcze). 

 

Przedszkolak szczególnie uzdolniony to dziecko „inne”, pełne sprzeczności, co można stwierdzić już na podstawie wstępnej obserwacji. Z jednej strony – sprawniej i szybciej od rówieśników opanowuje wiadomości i umiejętności, jest ciekawy świata, odznacza się zdolnością do wysiłku intelektualnego, umiejętnością obrony swoich racji, a także kreatywnością, bogatą wyobraźnią i fantazją. Z drugiej – jego rozwój może przebiegać nieharmonijnie, dziecko w niektórych strefach funkcjonuje lepiej od swoich rówieśników, w innych znacznie gorzej. Jego zdolność koncentracji i cierpliwość mogą być znakomite lub niedostateczne. Malec może być otwarty na nowe wyzwania lub niechętny i oporny, może ciągnąć do ludzi bądź zupełnie się izolować. Poza tym u takiego dziecka często występuje rozbieżność między wysokim poziomem rozwoju intelektualno-poznawczego a poziomem rozwoju społeczno-emocjonalnego. Przedszkolak może wtedy wykazywać głęboką wrażliwość emocjonalną, np. wyjątkowo silnie przeżywać porażkę, źle znosić krytykę, nie panować nad złością, nie umieć czekać na swoją kolej czy powstrzymać się od komentarza. Na dodatek zdarzają się w takich przypadkach trudności z nawiązywaniem kontaktów rówieśniczych. Dziecko częściej rywalizuje z innymi dziećmi, niż współpracuje, chcąc się zaprzyjaźnić, może być agresywne lub wycofujące się. Może także być nadmiernie aktywne, wymagające uwagi i wsparcia, co zazwyczaj wynika z dużej jego ciekawości poznawczej i zapotrzebowania na stymulację, konieczności dostarczania sobie nowych bodźców zarówno intelektualnych, jak fizycznych i emocjonalnych. To wszystko sprawia, że taki przedszkolny „zdolniacha” może napotykać wiele różnorodnych problemów, które nie pozwalają mu na wykazanie się w pełni swoimi możliwościami i utrudniają rozwój szczególnych uzdolnień. Dlatego właśnie należy go traktować jako dziecko ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, wymagające indywidualnej opieki i szczególnego wsparcia rozwoju przez środowisko przedszkolne i rodzinne. 

 

Jak pomóc takiemu dziecku?

 

W przedszkolu raczej nie poświęca się należnej uwagi dziecku szczególnie uzdolnionemu. Być może dlatego, że nauczyciele bardziej skupiają się na wyrównaniu trudności swoich podopiecznych oraz usuwaniu lub łagodzeniu zaburzeń występujących w ich rozwoju. Oczywiście dostrzegają takiego „zdolniachę”, ale na co dzień, w grupie dwadzieściorga paru dzieci, nie są mu w stanie wiele zaoferować. Na poparcie tych słów podam, że choć każde ze znanych mi kilkudziesięciu przedszkoli ma „Program rozwijania dziecięcych zdolności i talentów”, to w żadnym nie prowadzi się takiej formy pomocy psychologiczno-pedagogicznej, jaką są indywidualne lub grupowe uzdolnienia. A szkoda, bo dzieci przejawiające wszelkie zdolności i talenty trzeba nie tylko „wychwycić” spośród rówieśników, ale także je kształtować, rozwijać, wzbogacać i ciągle zachęcać do działania. Najbardziej atrakcyjne metody i formy realizacji samej podstawy programowej wychowania przedszkolnego mogą tu nie wystarczać. Jak zatem postępować z uzdolnionym przedszkolakiem? Jak mu pomóc? Co zrobić, by nie utracił swoich talentów? 
Gwarantem rozwoju szczególnych uzdolnień dziecka w tym wieku jest stworzenie odpowiednich warunków i atmosfery, w której będzie dokonywało samodzielnych wyborów, odnosiło sukcesy, ale także zmierzało się z porażką. Istotną rolę odgrywa w tym oczywiście nauczyciel. To jego zadaniem jest (we współpracy z rodzicami, innymi nauczycielami oraz przedszkolnym specjalistą), po pierwsze, rozpoznanie u dziecka dominujących uzdolnień, jego talentów, a po drugie – zaplanowanie w zakresie tych uzdolnień indywidualnej z nim pracy, tak w ramach realizacji podstawy programowej wychowania przedszkolnego, jak i zajęć dodatkowych. 

 

Taki indywidualny plan rządzi się konkretnymi zasadami nauczycielskiego postepowania, jakimi są:

  • wrażliwość, czujność i uważność na wszelkie nowe pomysły dziecka;
  • zapewnienie dziecku wolności, swobody działania i możliwości wyboru; 
  • uczenie dziecka tzw. zbadania każdego pomysłu, czyli sposobów jego systematycznej analizy i oceny; 
  • udostępnianie mu środków niezbędnych do realizacji pomysłów, tworzenie stałych lub okazjonalnych miejsc – kącików twórczych, np. do obserwacji przyrodniczych, tworzenia prac plastycznych czy ćwiczeń wokalno-muzyczno-aktorskich itp.;
  • utrwalanie zwyczaju pełnej realizacji pomysłów, wyrabianie w dziecku nawyku – nie tylko sprawdzania danego pomysłu, ale i wykonania żmudnej pracy w celu jego urzeczywistnienia;
  • wystrzeganie się narzucania sztywnych schematów, jedynego słusznego rozwiązania danej kwestii; 
  • stwarzanie sytuacji wymagających twórczego myślenia, stawianie dziecku – choć niezbyt często, by go nie zniechęcić, nadzwyczaj trudnych problemów, czasem wręcz abstrakcyjnych w stosunku do jego możliwości, zadawanie kontrowersyjnych pytań;
  • dostarczanie możliwości wielorakich doświadczeń, by zapewnić dziecku również wszechstronny rozwój emocjonalny, społeczny i fizyczny;
  • nawiązanie kontaktów z osobami, instytucjami, fundacjami i ze stowarzyszeniami działającymi na rzecz dzieci szczególnie uzdolnionych;
  • dokumentowanie pracy z dzieckiem, prowadzenie rejestru jego osiągnięć;
  • promowanie, wszelkimi sposobami i za przyzwoleniem rodziców, osiągnięć dziecka – tak na forum przedszkola, jak i społeczności lokalnej.

 

Od dawna wiadomo, że bogata i różnorodna stymulacja we wczesnym dzieciństwie ma wpływ na rozwój uzdolnień i talentów u dzieci. Niestety w wielu środowiskach fakt posiadania przez dziecko w wieku przedszkolnym szczególnych uzdolnień w jakimś obszarze bywa traktowany „z przymrużeniem oka”, jako swego rodzaju przywilej, który nie wymaga potrzeby stwarzania mu jeszcze dodatkowych przywilejów, jakimi są specjalna troska oraz indywidualnie dopasowany plan pracy w przedszkolu. 

 

Praca z dzieckiem uzdolnionym jest wymagająca, gdyż zakłada nie tylko dodatkowe zainteresowanie ze strony nauczyciela, ale również dobór odpowiednich metod. Warto więc pamiętać, że oprócz rozwijania specyficznych (kierunkowych) uzdolnień dziecka trzeba również całościowo ujmować jego edukację. Ogromne znaczenie ma rozwijanie wszelkich umiejętności poprzez systematyczne ćwiczenia, takie jak: trening pamięci (gry pamięciowe od memory po powtarzanie sekwencji słów, układu rzeczy itp., czytanie wierszyków), trening posługiwania się językiem (gry językowe, np. wyszukiwanie synonimów, słów brzmiących podobnie, tworzenie opowiadań, czytanie bajek, rozszyfrowywanie nieznanych słów, tworzenie nowych itp.), trening logicznego myślenia (gry logiczne, zagadki, rozwiązywanie zadań), trening ciała (ruch, zabawy na świeżym powietrzu, masaże, pływanie). Trening tych umiejętności odbywa się przede wszystkim poprzez zabawę, którą można świadomie ukierunkowywać. Warto szczególnie rozwijać dziecko tam, gdzie ma jakieś deficyty, np. poprzez trening koncentracji, panowania nad złością, zachowań społecznych. 

 

Czy indywidualne wsparcie każdego przedszkolnego „zdolniachy” jest realne? 

 

W teorii tak, w praktyce – nie zawsze. Po pierwsze –  jest pożądana postawa nauczycieli oparta na niedyrektywności, gotowości rozumienia dziecka, a nie jego oceniania i korygowania, na entuzjazmie i zapale, pomysłowości oraz gotowości do nieszablonowych inicjatyw i zachowań. Po drugie – czas pracy nauczycieli i dodatkowe wynagrodzenie. W Karcie Nauczyciela widnieje zastrzeżenie (art. 42 KN), zgodnie z którym zajęcia realizowane w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej nie są realizowane w ramach zadań statutowych placówki. Dotyczy to również zajęć rozwijających uzdolnienia, które nie mogą być zaliczone do tzw. innych zajęć i czynności wynikających z zadań statutowych przedszkola, do realizacji których można zobowiązać nauczyciela w ramach 40-godzinnego tygodnia pracy. Zatem przydział tych zajęć nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze powinien nastąpić w formie godzin ponadwymiarowych, a te z kolei są płatne, więc zazwyczaj 
organu prowadzącego przedszkole nie stać na tak duży wydatek.


 

Ten serwis używa plików cookies zgodnie z Polityką Cookies. Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza jej akceptację.